AIVIET NGUYEN: 2026

1. Hỏi kiểu Triết học tức là sẽ không có câu trả lời, vì một câu trả lời sẽ lại sinh ra nhiều câu hỏi khác. Hôm nay chúng ta hỏi đáp về Ngã theo kiểu triết học, là vấn đề tri thức của nhân loại chưa thể trả lời. Tôi không nói là sẽ không bao giờ có thể trả lời vì chưa biết con người có khả năng nghĩ ra những điều gì, khi họ trở lại quan tâm tới bản thân mình nhiều hơn. Bây giờ bàn về Ngã thì chỉ có thể giới hạn vấn đề kiểu như Ngã không phải là mắm tôm hay nước hoa Độc dược. 2. Ngã chính là Cái Tôi. Vậy thì ... Cái Tôi là cái gì? Sao hỏi lẩn thẩn thế? Ờ thì buồn hỏi chơi cho vui. Nếu bạn đặt câu hỏi này hoặc quan tâm đến câu trả lời tức là bạn có xu hướng trở thành triết gia. Bởi vì triết học là nghệ thuật đặt những câu hỏi lẩn thẩn nhất. Mà không có câu hỏi nào lẩn thẩn bằng câu hỏi này. Nó lẩn thẩn ở chỗ câu hỏi này liên quan đến mọi thứ, nhưng không có câu trả lời cuối cùng. Tôi cũng không hiểu tại sao triết có nghĩa là khôn ngoan, mà lại viển vông như thế.

    2. Đưa ra một định nghĩa về Ngã, để mọi người kể cả các nhà tu hành, triết gia, nhà kinh doanh, phụ nữ cùng có thể chấp nhận là một việc không thể. Nhưng tôi có thể đưa ra một vài dấu hiệu của Ngã. Nếu có ham muốn, suy nghĩ, cảm xúc tức là Ngã đã tồn tại, như là chủ ngữ của các hành động tham-sân-si. Tại thời điểm xảy ra các hành động này sẽ tồn tại chủ thể của hành động, đó là Ngã. Ai muốn, ai nghĩ, ai cảm? Đó chính là Cái Tôi của ai đó. Ngã có thể chính là Tham Sân Si hay rộng hơn, chứa đựng Tham Sân Si. Đó là một câu hỏi hợp thể thức (valid) hay không? Tôi không biết. Ví dụ các dân tộc khác nói "mưa" hay "nó mưa" mà chẳng cần biết nó là ai, chúng ta nói "trời mưa", gán ngay cho hành động một chủ thể là ông trời. Ông trời có tồn tại không, đến bây giờ vẫn cãi nhau. Schrodinger nói là có liên quan đến Ngã. 

      3. Nói một cách khác vì chúng ta chưa thể định nghĩa Ngã, rồi sau đó coi Tham Sân Si là hệ quả của chủ thể đó như khoa học, triết học và đa số tôn giáo đã làm. Do đó chúng ta sẽ định nghĩa từng mảnh của Ngã dựa trên "dấu tích" bằng hành động của nó. Chúng ta sẽ cố gắng suy nghĩ trung lập không bị ảnh hưởng bởi định kiến tôn giáo, triết học hay khoa học nào, trước khi có lý do bắt buộc phải chấp nhận một điều gì đó và sẽ nói rõ ra.

      4. Nếu Ngã được định nghĩa tại thời điểm xảy ra hành động Tham Sân Si, thì liệu sự tồn tại của Ngã có chấm dứt sau khi các hành động Tham Sân Si kết thúc?  Hay nói cách khác, nếu định nghĩa Ngã bằng hành động Tham Sân Si, thì nếu có hai hành động Tham Sân Si ở thời điểm xa nhau chẳng hạn từ vài năm đến mấy chục năm, khi cường độ ảnh hưởng của mọi hành động đã phai nhạt so với vô số ảnh hưởng khác thì liệu chủ thể của các hành động Tham Sân Si là của 2 Ngã hay của một Ngã.  Nghe thì có vẻ viển vông mơ hồ, nhưng bắt đầu triết lý rất thâm sâu, ứng dụng rộng rãi trong đời sống đấy nhé. 

       5. Chắng hạn, nếu Tôi uống rượu, hút xách, gái gú hôm nay, nếu chưa bị trừng phạt ngay, mà phải nhiều năm sau mới chịu hậu quả. Nếu là Cái Tôi khác, thì can cớ gì tôi phải quan tâm, cứ nhậu nhẹt cho đã đời đã, thằng khác chịu, cứ biết hôm nay tôi hưởng thụ chẳng ai phạt. Tuy không nói ra, nhưng rất nhiều người sống theo cách này, cũng là chọn một trường phái triết học Vô Ngã đỉnh cao gọi là Chủ nghĩa Khoái lạc. 
      6. Nếu Ngã phù du như vậy, sẽ không có chuyện học tập, tu tập cho thằng khác hưởng cho dù có được là Einstein hay Gautama.  Ấy nhưng tất cả những cái Ngã dựa trên các hành động khoảnh khắc đó  được kết nối lại thành một cái Ngã chung cho cả một kiếp sống. Nghĩa là thằng bé lếu láo trốn học không vào Đoàn cách đây mấy chục năm cũng chính là Tôi, và lão già sau đây mấy chục năm suốt ngày rên rỉ đau xương cốt cũng chính là Tôi. Tôi hôm nay sẽ phải gánh hậu quả do thằng bé đó để lại và phải lo cho xương cốt của lão già tương lai, bởi vì chúng tôi cùng chia sẻ một Ngã chung. Phiền toái ngứa tiết thế không biết. 

Cũng phải thật thà ra mà nói, tôi vẫn nhớ những gì tôi làm năm 3 tuổi, kể cả những điều bậy bạ nhất như ăn rỉ mũi. Vì vậy ký ức là gian tế bắt tôi chịu hậu quả của thằng bé ăn rỉ mũi, nếu có pháp luật quy định hình sự cho hành vi ăn rỉ mũi đáng xấu hổ. 
Tuy vậy, ký ức khó mà đem ra để minh định cho cái Ngã. Tôi có cô bạn thân hồi lớp 1, đến khi gặp lại nhau năm 30 tuổi, cô ta không nhớ tôi là ai. Vậy thì có phải chính cô ta nắm tay tôi đi qua vườn hoa ngày xưa hay không? Cố nhiên chúng ta không thể vin vào trách nhiệm của thể xác, vì sau ngần đó năm, tuyệt đại đa số các tế bào và tất cả các phân tử trong cơ thể đã thay sạch. 
Nhà Phật, tuy chủ trương không có Cái Tôi, đã cung cấp một giải pháp tinh tế, là mỗi hành động của chúng ta đều để lại "dấu tích" hay Nghiệp. Dấu tích đó có thể lưu trong bộ nhớ như tôi, nhưng cô bạn tôi cũng không thể trốn trách nhiệm, mà đều lưu trong một bộ nhớ gọi là Tư Thức (Hay Mạt Na thức). 
Tâm lý học của Tây, gọi là tiềm thức, tức là hành vi nắm tay vẫn còn đâu đó, người quên chỉ không truy cập lại được thôi. Theo Freud, tiềm thức chính là các ký ức bị đè nén đến mức ý thức không còn nhớ đến nó, nhưng nó vẫn tác quái khi ta hàng động, quyết định. 
Tôi có bà chị rất thân, khi chơi với nhau, gặp nhau hàng ngày không nhớ ra, nhưng sau mấy chục năm mới "chợt nhớ" là đã biết nhau từ trước, còn nhớ cả hình ảnh cụ thể khi tôi còn là một chú nhóc 7 tuổi ngồi bệt ở cầu thang nhà chị ấy. Không biết có cảm tình riêng gì với cậu bé ấy không mà nhớ được. 

     12. Chúng ta sẽ gọi cái Ngã xuyên suốt qua kiếp sống đó là Sinh Ngã, mặc dù nhà Phật cho đó là giả Ngã với một ý đồ rõ ràng để giải nguy cho giáo lý.  Suy cho cùng giả hay thật cũng là danh pháp đặt tên để phục vụ ý đồ triết học khác mà thôi, không có gì quan trọng. Anh gọi là giả tôi có thể gọi là thật, người Nga có thể "nhét nhe", người Mỹ có "nỏ",.... Sinh Ngã cùng có thể mở rộng thành Linh hồn, được kết nối xuyên qua nhiều kiếp sống. Cho dù nhà Phật chủ trương Vô Ngã, nhưng vẫn nói có kiếp sau lên Niết bàn, đọa địa ngục, hay luân hồi thành người hoặc cái gì đó. Vậy thì cái gì luân hồi? Thằng cha bị đọa địa ngục hay lên Niết bàn có liên quan gì đến tôi? Nếu tôi quan niệm chết là hết chuyện, thì lo gì chuyện bao đồng của cái thằng chẳng nhớ tôi là ai, cũng như tôi chẳng nhớ thằng nào gây nghiệp để kiếp này tôi không được như Ronaldo. 

Đạo Phật lại phải cố phát minh ra một cơ chế để lấp vào chỗ này (không phải Gautama nhé). Mỗi lần chúng ta làm bậy hay làm tốt không những chúng ta tạo Nghiệp trong Tư Thức mà còn gieo một mầm Nghiệp vào một bộ nhớ gọi là Tàng Thức (hay A Lại Da). Chính Tàng thức sẽ chuyển các mầm nghiệp này cho các kiếp sau và kết nối Sinh Ngã của các kiếp cho dù có nhớ về nhau trực tiếp hay không. 
Đó chính là Linh hồn, là kết nối các kiếp, và tồn tại tiếp tục hành trình sau khi chết. Tôi nghĩ rằng nếu chúng ta đã có thể kết nối các Ngã khoảnh khắc thành một Sinh Ngã cho một kiếp người thì cớ sao không thể kết nối các kiếp. Sự khác biệt chính là ký ức dù dưới dạng ý thức hay tiềm thức. Tuy nhiên, biết đâu chẳng có một siêu tiềm thức, tiếp tục chôn các ẩn ức vào một nơi nào đó để tiếp tục ảnh hưởng đến hành vi, số phận của các kiếp sau.
Như vậy, Đạo Phật dù nói không có Linh hồn mà vẫn công nhận một cơ chế mà chúng ta vẫn gọi là Linh hồn. Tất nhiên, Linh hồn có ích lợi là chúng ta không thể làm bậy phi tang, và nếu kiếp này không trả thì mầm nghiệp không quên, sẽ được gieo vào Tư thức của Sinh Ngã trong kiếp sau. Tôi cho rằng khái niệm Linh hồn đó vừa thú vị về nhận thức, vừa có ích giữ ổn định xã hội. Tất nhiên, chúng ta có thể chọn triết lý phủ nhận sự liên quan tới kiếp sau và kiếp trước của mình như những người duy vật. Tôi nghĩ chẳng có gì trí tuệ hay đạo đức gì ở đây, chỉ là lựa chọn thôi. Thậm chí lựa chọn kiểu cơ hội: khi thì duy vật khi thì duy tâm khi thì duy linh cũng chẳng sao. 

      16. Niềm tin ở sự tồn tại của Linh hồn chính là Tâm Linh. Tất cả các tôn giáo đều tin ở Linh hồn hoặc ở một cái gì đó mà ta có thể gọi là Linh hồn như Đạo Phật. Tôi thích cách các triết gia Hy Lạp đi đến Linh hồn: Linh hồn chính là tinh chất, bản thể của Con người, đứng đằng sau thể xác vật chất. Plato cho rằng Linh hồn mới là thực tại trong một thế giới của các Dạng thức. Chúng ta từ đó tới và trở về đó. Những gì chúng ta thấy ngày hôm nay đều là bóng hình của thực tại thật, mà chúng ta chỉ có thể nhận thức đến thế thôi, vì chúng ta giống như những tên tù bị xiềng xích bởi nhận thức hạn hẹp trong hầm giam. 

LĨNH VỰC

Thứ Năm, 1 tháng 10, 2026

Câu hỏi triết học về Ngã